Geschiedenis van Otterlo
Van prehistorisch heidedorp tot toeristisch hart van de Veluwe
De rijke geschiedenis van Otterlo
Otterlo is veel ouder dan je denkt. Wist je dat er op deze plek al duizenden jaren geleden mensen woonden? Wat begon als een bescheiden verzameling boerderijen op de woeste zandgronden, groeide uit tot een van de meest geliefde plekken van Nederland.
Duik in het verleden van ons dorp: van de vroege middeleeuwen en de komst van de familie Kröller-Müller tot de impact van de Tweede Wereldoorlog en de groei van het toerisme.
Landkaart Gelderland 1617
In 1215 werd in de kerk van Otterlo geld ingezameld voor een kruistocht. Dit is het oudste bewijs van het bestaan van een kerk in Otterlo. In datzelfde jaar werd ook melding gemaakt van het zelfstandige kerspel Otterlo (destijds een kerk met pastoor, later een kerk met dominee). Al in de 9de eeuw werd Otterlo genoemd, en mogelijk stond er toen al een kerkje. In 855 bezat het klooster van Werden (Duitsland) hier al land. Een kerspel bestond voornamelijk uit heidegronden met uitgestrekte stuifzandgebieden, waar bouwgrond regelmatig door het zand werd bedekt. Op de arme grond groeiden vooral rogge en boekweit, terwijl men voor eigen gebruik aardappelen, wortelen en knolgewassen verbouwde. Het schrale gras op de drassige heide maakte dat het vee mager bleef.[1]
Herkomst van de naam
Het voorvoegsel Otter (vroeger Utter) is afgeleid van het zoogdier otter. Het achtervoegsel "lo," een verkorting van "loo," verwijst naar een historisch woord voor een bos. In het verleden werd de plaatsnaam Otterlo ook wel geschreven als Otterloo, en beide varianten werden door elkaar gebruikt. Deze dubbele schrijfwijze is nog steeds te zien op oude ansichtkaarten.
De komst van de familie Kröller-Müller
De grondleggers van het Nationaal Park
Het Nationaal Park De Hoge Veluwe is de unieke nalatenschap van Anton en Helene Kröller-Müller. Anton, een succesvolle zakenman die het familiebedrijf Müller & Co uitbouwde tot een wereldwijde multinational, vergaarde een enorm fortuin met de scheepvaart en ertshandel. Terwijl Helene zich richtte op het verzamelen van moderne kunst, zocht Anton rust en ontspanning in de natuur en de jacht.
Helene Müller en Anton Kröller, ca. 1888 [2]
Vanaf 1909 begon Anton met het opkopen van verschillende percelen op de Veluwe om zijn eigen landgoed te stichten. In minder dan tien jaar tijd verzamelde hij maar liefst 6.800 hectare grond. Daarmee was het echtpaar na de koninklijke familie de grootste grondbezitter van Nederland. Om zijn jachtpassie uit te kunnen oefenen, liet Anton het terrein omrasteren en zette hij edelherten, wilde zwijnen en moeflons uit (en zelfs een tijdje kangoeroes!).
Jachthuis Sint Hubertus: Een totaalkunstwerk
Voor hun verblijf op het landgoed gaven de Kröllers de beroemde architect H.P. Berlage de opdracht om Jachthuis Sint Hubertus te ontwerpen. Het gebouw, dat in 1920 werd voltooid, is een zogenoemd Gesamtkunstwerk. Dit betekent dat Berlage niet alleen het gebouw zelf ontwierp, maar werkelijk alles tot in de kleinste details: van de omliggende vijverpartijen tot het meubilair en zelfs het bestek in de lades.
Dankzij de visie van dit echtpaar kunnen we vandaag de dag nog steeds genieten van de bijzondere combinatie tussen ongerepte natuur, iconische architectuur en wereldberoemde kunst.
Een droom van een museum
Naast het Jachthuis wilde Helene een groot museum laten bouwen bij de Franse Berg, ontworpen door architect Henry van de Velde. In tegenstelling tot de open stijl van Berlage, koos Van de Velde voor een gebouw waarin de kunstwerken echt centraal stonden en 'met elkaar konden praten'. Helene was dol op zijn zachtzinnige aanpak en de voorbereidingen waren in 1921 zelfs al in volle gang; er werd speciaal een spoorlijntje aangelegd voor de aanvoer van zandsteen. Helaas gooide een enorme economische crisis in 1922 roet in het eten. De bouw van het grote museum moest noodgedwongen worden gestaakt. Hoewel haar droom op die schaal nooit volledig werd gerealiseerd, bleef Helene tot haar dood in 1939 gepassioneerd werken aan de plannen om haar indrukwekkende kunstcollectie met de wereld te delen.
Kröller-Müller Museum luchtfoto
De redding van de collectie
Door een zware economische crisis moesten de Kröllers in 1935 hun geliefde landgoed verkopen aan de nieuw opgerichte Stichting Het Nationale Park De Hoge Veluwe. Hun unieke kunstcollectie werd geschonken aan de Nederlandse Staat, met de harde voorwaarde dat er een museum voor gebouwd zou worden.
Hoewel het oorspronkelijke, gigantische ontwerp te duur was, opende in 1938 een compacter 'overgangsmuseum'. Helene opende dit gebouw – dat we nu kennen als het wereldberoemde Kröller-Müller Museum – zelf, waarmee haar levenswerk definitief veiliggesteld was voor de toekomst.
Otterlo in Oorlogsjaren 1940 - 1945
Tijdens de eerste vier jaar van de Tweede Wereldoorlog ontsnapte Otterlo grotendeels aan grote schade. Het lokale verzet was actief en gebruikte een geheime telefoonverbinding, opgezet in het elektriciteitshuisje achter kapper Prophitius "De Otterlose Barbier" aan de Dorpsstraat. Via deze lijn werd gecommuniceerd met de geallieerden aan de overkant van de Rijn (1944/1945).
Daarnaast hebben inwoners van Otterlo tijdens de oorlog meerdere mensen geholpen door hen onder te laten duiken. Helaas werd één schuilplaats verraden - de identiteit van de verrader is nooit achterhaald. Dit leidde in oktober 1944 tot een razzia in het huisje bij 'De Lindenhof' aan de Hoenderloseweg.
Slag om Otterlo
Tijdens de bevrijding in april 1945 werd Otterlo onverwachts op de nacht van 16 en 17 april het middelpunt van een hevig en bloedig gevecht tussen Duitse, Britse en Canadese troepen. De Slag om Otterlo is een feit.
Monumenten
- Slag in Otterlo
Locatie: Dorpsstraat Otterlo - Het Rode Kruis Monument
Locatie: Harskamperweg Otterlo
Een gedenkteken dat herinnert aan de grootschalige evacuaties na de mislukte Operatie Market Garden in 1944.
Overzichtskaart van schade aan woningen in Otterlo direct na de oorlog 1945 [1].
Van De Roode Lelie tot Grand Café:
De historie van Jagersrust
Op de plek waar je tegenwoordig geniet van een drankje bij Grand Café Kruller, klopte vroeger al het sociale hart van Otterlo. De geschiedenis van deze locatie gaat ver terug. In de 19e eeuw stond hier herberg ‘De Roode Lelie’, die rond 1895 werd omgedoopt tot Café Transvaal.
De grote verandering kwam in 1907, toen Martinus Poelman de zaak overnam en de iconische naam ‘Jagersrust’ introduceerde. Poelman was een bijzonder figuur: hij was kunstschilder en een gepassioneerd jager. Terwijl zijn vrouw, Gerritje Beumer, met strakke hand het pension runde, trok Martinus er vaak op uit met de lokale dokter om te jagen in de Veluwse bossen. De buit belandde niet alleen op de menukaart van het restaurant, maar werd ook gedeeld met de minder bedeelden in het dorp.
Jagersrust Otterlo omstreeks 1907 [1].
Een huiskamer vol jachttrofeeën
Wie in de jaren '30 Jagersrust binnenstapte, waande zich in een klein natuurmuseum. De wanden en vitrines hingen vol met opgezette dieren, een directe verwijzing naar de hobby van de eigenaar. Het café was een echte ontmoetingsplek waar de dorpsdokter, lokale families en de eerste vakantiegangers samenkwamen op het terras aan de Dorpsstraat.
Hoewel het uiterlijk door de jaren heen veranderde — van de eenvoudige herberg in 1910 tot het statige Hotel-Restaurant in de jaren '50 en '60 — is de kern altijd hetzelfde gebleven: een plek van gastvrijheid in het hart van Otterlo. Zelf de sfeer proeven bij het historische Jagersrust? Bekijk de restaurant Brasserie Otterlo.
Jagersrust Otterlo omstreeks jaren '30 [1].
Wereldberoemde kunst en een uniek kijkje onder de grond
Otterlo is de trotse poort naar Nationaal Park De Hoge Veluwe. Direct vanuit het dorp stap je zo de overweldigende natuur in, maar er is meer dan alleen bos en zandverstuivingen. Midden in het park vind je het wereldberoemde Kröller-Müller Museum. Dit is de plek waar kunst en natuur samenkomen, met een indrukwekkende collectie werken van Vincent van Gogh en een van de grootste beeldentuinen van Europa.
Ben je benieuwd wat er zich letterlijk onder je voeten afspeelt? Bezoek dan het Museonder. Dit is het eerste ondergrondse museum ter wereld, waar je een unieke ontdekkingsreis maakt langs alles wat onder het aardoppervlak leeft en heeft geleefd.
Ambacht in het dorp Otterlo
Ook in de dorpskern zelf valt er genoeg te ontdekken. Zo herbergt Otterlo het unieke Nederlands Tegelmuseum. Hier bewonder je de grootste en meest veelzijdige collectie Nederlandse keramische wandtegel- en plateelkunst. Een verrassend stukje cultureel erfgoed dat nergens anders in Nederland op deze schaal te vinden is
Otterlo Vandaag: De sfeervolle toegangspoort tot de Veluwe
Wie tegenwoordig door Otterlo wandelt, ervaart een unieke mix van dorpse gemoedelijkheid en internationale allure. Hoewel het dorp nog altijd die authentieke Veluwse rust uitstraalt, is het uitgegroeid tot een bruisende plek waar bezoekers uit de hele wereld samenkomen. De tijd van de schaapherders ligt achter ons, maar de liefde voor de natuur zit nog steeds in de wortels van het dorp.
Genieten in het dorpshart
Het huidige Otterlo staat bekend om zijn gastvrijheid. De Dorpsstraat is het kloppende hart, met gezellige terrassen, uitstekende restaurants en speciaalzaken waar je nog echt persoonlijk wordt geholpen. Of je nu neerstrijkt voor een lokale lunch na een fietstocht of uitgebreid dineert bij een van de vele horecagelegenheden: de sfeer is altijd ongedwongen en hartelijk.
De perfecte uitvalsbasis
Vandaag de dag is Otterlo dé ideale plek voor iedereen die van het buitenleven houdt. Met de ingang van het Nationaal Park om de hoek en de uitgestrekte bossen en zandverstuivingen als achtertuin, is het dorp een paradijs voor wandelaars, fietsers en rustzoekers. Modern comfort gaat hier moeiteloos samen met de ruige natuur; je vindt er prachtige vakantieparken en hotels die volledig opgaan in het landschap.
Kortom: Otterlo is een dorp dat trots is op zijn verleden, maar met een frisse blik en open armen in het nu staat.
Bronnen
1) Oud Otterlo
2) Foto Helene Müller en Anton Kröller